چرخه و قاعدگی
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چیست و چطور تشخیص داده میشود؟
پاسخ کوتاه
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یک اختلال هورمونی شایع است که با قاعدگی نامنظم، نشانه‌های افزایش آندروژن مثل موی زائد و آکنه، و گاهی ظاهر خاص تخمدان‌ها در سونوگرافی شناخته میشود. درمان قطعی ندارد، اما با تغییر سبک زندگی و دارو قابل کنترل است و بسیاری از مبتلایان باردار می‌شوند.
شاید قاعدگی‌تان همیشه نامنظم بوده، شاید با مو‌های زائد یا آکنه‌ای کلنجار می‌روید که با هیچ کرمی بهتر نمی‌شود، یا شاید در یک سونوگرافی شنیده‌اید «تخمدان‌هایتان کیست دارد». سندرم تخمدان پلی‌کیستیک یکی از شایع‌ترین وضعیت‌های هورمونی زنان است و نامش کمی گمراه‌کننده است. در این نوشته آنچه را باید بدانید، آرام و روشن توضیح می‌دهیم.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چیست؟
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (Polycystic Ovary Syndrome) یک اختلال هورمونی و متابولیک است که در آن تخمک‌گذاری نامنظم میشود و بدن بیش از معمول آندروژن می‌سازد؛ یعنی هورمون‌هایی از خانوادهٔ هورمون‌های مردانه که در بدن همهٔ زنان به مقدار کم وجود دارند. سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند که حدود ۸ تا ۱۳ درصد زنان سنین باروری به آن مبتلا هستند و بسیاری از آن‌ها از وضعیت خود خبر ندارند.
نام این سندرم گمراه‌کننده است. آنچه در سونوگرافی «کیست» دیده میشود، در واقع فولیکولهای کوچکی است که تخمک‌های نابالغ را در خود دارند و چون تخمک‌گذاری منظم رخ نمی‌دهد، روی هم جمع شده‌اند. این فولیکول‌ها خطرناک نیستند و نیازی به جراحی ندارند.
علت دقیق روشن نیست، اما زمینهٔ ژنتیکی و مقاومت به انسولین نقش مهمی دارند. مقاومت به انسولین یعنی بدن برای کنترل قند خون به انسولین بیشتری نیاز دارد و این انسولین اضافه، تخمدان‌ها را به ساختن آندروژن بیشتر تحریک میکند. این وضعیت در زنان لاغر هم دیده میشود، هرچند اضافه‌وزن آن را تشدید میکند.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چه نشانه‌هایی دارد؟
نشانه‌های اصلی در سه گروه جای می‌گیرند: قاعدگی نامنظم، نشانه‌های افزایش آندروژن و پیامد‌های متابولیک. لازم نیست همهٔ آن‌ها با هم وجود داشته باشند.
- قاعدگی‌های دیر به دیر یا نامنظم، و گاهی قطع قاعدگی برای چند ماه
- رویش موی زائد در صورت، چانه، سینه، شکم یا پشت
- آکنهٔ پایدار که با درمان‌های معمول بهتر نمی‌شود
- نازک شدن موی سر، بیشتر در بالای سر
- دشواری در باردار شدن
- افزایش وزن یا دشواری در کاهش وزن، و گاهی تیره و مخملی شدن پوست در پشت گردن یا زیر بغل که نشانهٔ مقاومت به انسولین است
اضطراب، افسردگی و نارضایتی از تصویر بدن هم در زنان مبتلا شایع‌تر است. راهنمای بین‌المللی سال ۲۰۲۳ تأکید میکند که این جنبه‌ها باید در هر ارزیابی پرسیده و جدی گرفته شوند.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چگونه تشخیص داده میشود؟
در بزرگسالان، تشخیص وقتی گذاشته میشود که دست‌کم دو مورد از سه معیار زیر وجود داشته باشد و علت‌های دیگر کنار گذاشته شده باشند:
- تخمک‌گذاری نامنظم یا نبودن آن، که معمولاً به شکل قاعدگی نامنظم دیده میشود
- افزایش آندروژن، چه در نشانه‌هایی مثل موی زائد و آکنه، چه در آزمایش خون
- ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان در سونوگرافی، یا در راهنمای جدید، بالا بودن هورمون ضدمولری در آزمایش خون
منظور از قاعدگی نامنظم در بزرگسالان، معمولاً فاصلهٔ کمتر از ۲۱ روز یا بیشتر از ۳۵ روز میان دو قاعدگی، یا کمتر از هشت قاعدگی در سال است. اگر دو معیار اول وجود داشته باشد، برای تشخیص نیازی به سونوگرافی نیست. پیش از تشخیص، معمولاً آزمایش‌هایی برای کنار گذاشتن علت‌های دیگر قاعدگی نامنظم و موی زائد انجام میشود؛ مانند بررسی تیروئید، هورمون پرولاکتین و گاهی بیماری‌های غدهٔ فوق‌کلیه.
در نوجوانان تشخیص دشوارتر است، چون قاعدگی نامنظم و آکنه در سالهای نخست بلوغ طبیعی‌اند. به همین دلیل راهنمای بین‌المللی توصیه میکند در این سن هر دو معیار قاعدگی نامنظم و افزایش آندروژن وجود داشته باشد و سونوگرافی تا هشت سال پس از اولین قاعدگی برای تشخیص به کار نرود. دختری که نشانه‌هایی دارد اما معیار‌ها کامل نیست، پیگیری میشود و نشانه‌هایش درمان میشود، بی‌آنکه زود برچسب بخورد.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چه اثری بر سلامت درازمدت دارد؟
این سندرم فقط مسئلهٔ قاعدگی نیست و خطر برخی مشکلات متابولیک را بالا می‌برد؛ به همین دلیل پیگیری منظم اهمیت دارد.
- دیابت نوع ۲ و دیابت بارداری: بررسی دوره‌ای قند خون توصیه میشود.
- چربی و فشار خون: این دو هم باید در فاصله‌های منظم اندازه‌گیری شوند.
- پوشش داخلی رحم: وقتی قاعدگی بسیار دیر به دیر است، آندومتر ممکن است بیش از حد ضخیم شود و در درازمدت خطر تغییر‌های ناخواسته در آن بالا برود. معمولاً توصیه میشود دست‌کم هر سه تا چهار ماه یک بار خونریزی رخ دهد، که با دارو قابل تنظیم است.
- سلامت روان: اضطراب و افسردگی شایع‌تر است و ارزش پرسیدن و درمان دارد.
چه درمان‌هایی برای سندرم تخمدان پلی‌کیستیک وجود دارد؟
درمان بر اساس اینکه کدام نشانه بیشتر آزارتان می‌دهد و آیا برنامهٔ بارداری دارید یا نه انتخاب میشود.
- سبک زندگی: تغذیهٔ سالم و فعالیت بدنی منظم برای همه مفید است. در کسانی که اضافه‌وزن دارند، حتی کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن می‌تواند قاعدگی و تخمک‌گذاری را بهبود دهد. هیچ رژیم خاصی بر رژیم‌های سالم دیگر برتری روشنی ندارد؛ مهم این است که پایدار باشد.
- قرص‌های ترکیبی ضدبارداری: برای منظم کردن قاعدگی، محافظت از پوشش رحم و کاهش موی زائد و آکنه.
- متفورمین: دارویی که حساسیت به انسولین را بهتر میکند و برای برخی زنان، به‌ویژه با نشانه‌های متابولیک، تجویز میشود.
- درمان موی زائد: در کنار دارو، روش‌هایی مثل لیزر می‌تواند کمک کند.
- درمان ناباروری: دارو‌های تحریک تخمک‌گذاری، که زیر نظر متخصص زنان یا متخصص ناباروری تجویز می‌شوند.
مکمل‌هایی مثل اینوزیتول این روز‌ها زیاد توصیه می‌شوند، اما شواهد دربارهٔ اثر آن‌ها هنوز محدود است. پیش از مصرف هر مکمل، با ماما یا پزشک خود مشورت کنید.
آیا با سندرم تخمدان پلی‌کیستیک می‌توان باردار شد؟
بله؛ بسیاری از زنان مبتلا بدون درمان یا با درمان‌های ساده باردار می‌شوند. چون تخمک‌گذاری نامنظم است، ممکن است بارداری زمان بیشتری ببرد و گاهی به داروی تحریک تخمک‌گذاری نیاز باشد.
دو نکته را در نظر داشته باشید. اول اینکه تخمک‌گذاری نامنظم یعنی تخمک‌گذاری غیرقابل پیش‌بینی، نه نبودن آن؛ اگر قصد بارداری ندارید، همچنان به روش پیشگیری نیاز دارید. دوم اینکه خطر دیابت بارداری و فشار خون بالا در بارداری در این زنان بیشتر است، پس مشاوره و بررسی پیش از بارداری ارزشمند است.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک بخشی از زندگی شماست، نه همهٔ آن. با شناختن بدن، پیگیری منظم و درمانی که با هدف‌های خودتان هماهنگ باشد، می‌توان نشانهها را کنترل کرد و سلامت درازمدت را حفظ کرد.
باور و واقعیت
باورهر کس در سونوگرافی تخمدان پلی‌کیستیک داشته باشد، این سندرم را دارد.
واقعیتظاهر پلی‌کیستیک تخمدان در بسیاری از زنان سالم هم دیده میشود و به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
باوراین سندرم فقط در زنان دارای اضافه‌وزن دیده میشود.
واقعیتزنان با وزن طبیعی یا لاغر هم ممکن است مبتلا باشند. اضافه‌وزن می‌تواند نشانهها را تشدید کند، اما تنها علت نیست.
باوربا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک نمی‌توان باردار شد.
واقعیتبسیاری از مبتلایان به‌طور طبیعی یا با درمان‌های ساده باردار می‌شوند؛ ممکن است فقط زمان بیشتری لازم باشد.
چه زمانی فوراً مراجعه کنید
- رشد سریع موی زائد در چند ماه، بم شدن صدا یا بزرگ شدن کلیتوریس
- خونریزی بسیار شدید یا طولانی پس از چند ماه قاعده نشدن
- تشنگی شدید، ادرار زیاد و کاهش وزن بی‌دلیل
- قطع قاعدگی در حالی که احتمال بارداری وجود دارد، همراه با درد شکم یا خونریزی
- غمگینی عمیق، ناامیدی یا فکر آسیب زدن به خود
در وضعیت اضطراری با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید.
پرسش‌های رایج
آیا کیستها باید با جراحی برداشته شوند؟
نه. این «کیستها» در واقع فولیکولهای کوچکیاند که به بلوغ کامل نرسیدهاند و خطری ندارند. درمان سندرم دارویی و مبتنی بر سبک زندگی است.
آیا قرص ضدبارداری سندرم را درمان میکند؟
قرص قاعدگی را منظم و موی زائد و آکنه را کمتر میکند، اما علت زمینهای را برطرف نمیکند. پس از قطع آن ممکن است نشانهها بازگردد.
آیا این سندرم با یائسگی تمام میشود؟
نامنظمی قاعدگی با نزدیک شدن به یائسگی اهمیت کمتری پیدا میکند، اما خطرهای متابولیک مثل دیابت باقی میماند و پیگیری منظم همچنان لازم است.
دختر نوجوانم قاعدگی نامنظم دارد؛ آیا یعنی این سندرم را دارد؟
نه لزوماً. نامنظمی قاعدگی در سالهای نخست پس از اولین قاعدگی شایع است. اگر نامنظمی ادامه یابد یا با موی زائد و آکنهٔ شدید همراه باشد، ارزیابی لازم است.
واژه‌های این مطلب
منابع
- International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 · Monash University, ESHRE, ASRM، ۲۰۲۳
- Polycystic ovary syndrome (fact sheet) · WHO، ۲۰۲۳
- Long-term Consequences of Polycystic Ovary Syndrome (Green-top Guideline No. 33) · RCOG، ۲۰۱۴
- Polycystic Ovary Syndrome (Practice Bulletin No. 194) · ACOG، ۲۰۱۸
این مطلب برای آگاهی است و جایگزین معاینه و مشاورهٔ فردی نیست.
پرسشی ماند که اینجا پاسخ نگرفت؟
بی‌نام بپرسید