درد قاعدگی تا چه حد طبیعی است و چه زمانی باید جدی گرفته شود؟

درد قاعدگی چنان رایج است که بسیاری از ما از نوجوانی یاد گرفته‌ایم آن را بی‌صدا تحمل کنیم. اما «رایج» با «باید تحملش کرد» یکی نیست. در این نوشته توضیح می‌دهیم این درد از کجا می‌آید، چه چیز‌هایی واقعاً کمک می‌کند و مرز میان درد معمول و دردی که باید بررسی شود کجاست.

درد قاعدگی از کجا می‌آید؟

درد قاعدگی بیشتر نتیجهٔ انقباض عضلهٔ رحم است که پوشش داخلی آن را بیرون می‌راند. پیش از شروع خونریزی، آندومتر، یعنی لایهٔ داخلی رحم، موادی به نام پروستاگلاندین می‌سازد. این مواد رحم را منقبض می‌کنند و جریان خون آن را برای مدتی کوتاه کم می‌کنند. حاصل، دردی گرفتگی‌مانند در زیر شکم است که گاهی به کمر و ران‌ها هم می‌رسد. همین مواد می‌توانند تهوع، شل شدن مدفوع، سردرد و سرگیجه را هم توضیح دهند.

در زبان پزشکی به درد قاعدگی دیسمنوره (Dysmenorrhea) می‌گویند و آن را دو نوع می‌دانند:

• دیسمنورهٔ اولیه: دردی که پشت آن بیماری مشخصی نیست. معمولاً در یکی دو سال نخست پس از اولین قاعدگی، هم‌زمان با منظم شدن تخمک‌گذاری، شروع می‌شود و در بسیاری از زنان با بالا رفتن سن کمتر می‌شود.
• دیسمنورهٔ ثانویه: دردی که علت آن بیماری‌ای در لگن است؛ مانند اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم رحم یا عفونت لگن. این نوع اغلب دیرتر شروع می‌شود یا الگوی درد را به‌تدریج تغییر می‌دهد.

درد معمول قاعدگی چه ویژگی‌هایی دارد؟

درد معمول قاعدگی کمی پیش از شروع خونریزی یا هم‌زمان با آن آغاز می‌شود، در روز اول یا دوم به اوج می‌رسد و طی دو تا سه روز فروکش می‌کند. درد گرفتگی‌مانند است، بیشتر در وسط زیر شکم حس می‌شود و با مسکن‌های رایج کاهش می‌یابد. ممکن است در برخی ماه‌ها شدیدتر و در برخی سبک‌تر باشد. چنین دردی، هرچند آزارنده، معمولاً نشانهٔ بیماری نیست.

جدول زیر کمک می‌کند تصویر روشن‌تری داشته باشید. این جدول ابزار تشخیص نیست؛ فقط نشان می‌دهد چه زمانی ارزیابی ارزش دارد.

ویژگی	معمولاً معمول	ارزش بررسی دارد
زمان شروع	از یکی دو سال پس از اولین قاعدگی	شروع تازه پس از سال‌ها قاعدگی بی‌درد، به‌ویژه بعد از ۲۵ سالگی
مدت	دو تا سه روز اول خونریزی	از روز‌ها پیش از قاعدگی شروع می‌شود یا پس از آن ادامه دارد
پاسخ به درمان	با مسکن و گرما بهتر می‌شود	با مصرف درست مسکن کاهش نمی‌یابد
اثر بر زندگی	آزارنده اما قابل مدیریت	مانع کار، درس یا خواب می‌شود
نشانه‌های همراه	تهوع خفیف، کمردرد، خستگی	درد هنگام رابطه، خونریزی میان قاعدگی‌ها، ترشح غیرعادی

چه کار‌هایی در خانه درد قاعدگی را کم می‌کند؟

برای بیشتر زنان، مؤثرترین قدم ساده مصرف به‌موقع یک مسکن ضدالتهاب همراه با گرمای موضعی است.

• مسکن ضدالتهاب: ایبوپروفن، ناپروکسن یا مفنامیک اسید ساخت پروستاگلاندین را کم می‌کنند. اثرشان وقتی بیشتر است که با نخستین نشانه‌های درد یا شروع خونریزی مصرف شوند و در یکی دو روز اول، طبق دستور، منظم ادامه یابند. اگر زخم معده، بیماری کلیه یا آسم حساس به آسپرین دارید، یا ممکن است باردار باشید، پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
• گرما: کیسهٔ آب‌گرم یا پد گرمایی روی زیر شکم در مطالعه‌ها به کاهش درد کمک کرده است.
• فعالیت بدنی: ورزش منظم در طول ماه، حتی پیاده‌روی، ممکن است شدت درد را کم کند.
• خواب کافی و پرهیز از سیگار: هر دو با درد کمتر همراه‌اند.

دربارهٔ مکمل‌هایی مثل زنجبیل، ویتامین‌ها یا امگا ۳ شواهدی وجود دارد، اما هنوز محدود و ناهمگون است. اگر می‌خواهید از آن‌ها استفاده کنید، با داروساز یا پزشک هماهنگ کنید.

اگر این اقدام‌ها پس از چند چرخه کافی نبود، درمان هورمونی گزینهٔ بعدی است: قرص‌های ترکیبی ضدبارداری، برخی روش‌های پروژستینی یا آی‌یودی هورمونی، که با نازک کردن آندومتر درد را کم می‌کنند. این درمان‌ها باید پس از ارزیابی و با در نظر گرفتن شرایط شما تجویز شوند.

چه زمانی درد قاعدگی نشانهٔ مشکل دیگری است؟

دردی که با مسکن و گرما آرام نمی‌شود، زندگی روزمره را متوقف می‌کند یا الگویش تغییر کرده است، باید بررسی شود. نشانه‌هایی که احتمال یک علت زمینه‌ای را بالا می‌برند:

• درد پس از چند سال قاعدگی بی‌درد آغاز شده، یا هر سال بدتر شده است.
• درد پیش از قاعدگی شروع می‌شود یا روز‌ها پس از پایان آن ادامه دارد.
• درد هنگام رابطهٔ جنسی، به‌ویژه در عمق لگن، وجود دارد.
• خونریزی بسیار زیاد، لخته‌های بزرگ، یا خونریزی میان دو قاعدگی یا پس از رابطه دیده می‌شود.
• ترشح غیرعادی واژن یا تب همراه درد است.
• در باردار شدن دشواری دارید.

در این حالت‌ها اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم یا عفونت لگن از علت‌های محتمل‌اند. ارزیابی معمولاً با پرسیدن شرح حال و معاینه شروع می‌شود و در صورت لزوم با سونوگرافی ادامه پیدا می‌کند.

آیا درد شدید قاعدگی در نوجوانان هم باید بررسی شود؟

بله؛ دختری که به‌خاطر درد قاعدگی مرتب از مدرسه جا می‌ماند یا با مسکن آرام نمی‌شود، باید ارزیابی شود. کالج متخصصان زنان و مامایی آمریکا تأکید می‌کند که اندومتریوز ممکن است از نوجوانی شروع شود و درد شدید و مقاوم در این سن را نباید «عادی» دانست.

والدین می‌توانند با یک سؤال ساده شروع کنند: «درد چقدر مانع کار‌های روزانه می‌شود؟» پاسخ این سؤال اغلب از عددی که برای شدت درد گفته می‌شود گویاتر است. آموختن مصرف درست مسکن و استفاده از گرما هم از همین سن کمک می‌کند دختر احساس کند بر بدنش کنترل دارد.

برای ارزیابی درد قاعدگی چه چیز‌هایی را یادداشت کنیم؟

یادداشتی دو سه ماهه از قاعدگی و درد، ارزیابی را دقیق‌تر و کوتاه‌تر می‌کند. این موارد را ثبت کنید:

• تاریخ شروع و پایان هر قاعدگی و میزان تقریبی خونریزی
• شدت درد در هر روز، از صفر تا ده
• دارو‌هایی که مصرف کرده‌اید، مقدار و اثرشان
• روز‌هایی که درد مانع کار، درس یا خواب شده است
• نشانه‌های همراه، مثل درد هنگام رابطه یا مشکلات روده و ادرار

بدن شما با درد چیزی را گزارش می‌کند. گاهی این گزارش فقط می‌گوید رحم کار عادی خود را انجام می‌دهد و با مراقبتی ساده آرام می‌شود؛ گاهی هم نشانه‌ای است که ارزش شنیدن دارد. در هر دو حالت، حق دارید دردتان جدی گرفته شود.