اندومتریوز چیست و چرا دیر تشخیص داده می‌شود؟

اگر سال‌هاست هر ماه با دردی کنار می‌آیید که مسکن معمولی حریفش نمی‌شود، و بار‌ها شنیده‌اید «درد قاعدگی طبیعی است»، این نوشته برای شماست. درد قاعدگی رایج است، اما دردی که زندگی روزمره را متوقف می‌کند معمولی نیست و ارزش بررسی دارد. اندومتریوز یکی از علت‌های مهم چنین دردی است و شناختن آن نخستین قدم برای آشتی دوباره با بدن است.

اندومتریوز دقیقاً چیست؟

اندومتریوز (Endometriosis) بیماری‌ای مزمن است که در آن بافتی شبیه آندومتر، یعنی لایهٔ داخلی رحم، بیرون از رحم رشد می‌کند. این بافت بیشتر روی تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی و صفاق لگن (پردهٔ نازکی که دیوارهٔ داخلی لگن را می‌پوشاند) دیده می‌شود و گاهی روی روده یا مثانه هم قرار می‌گیرد.

این بافت به هورمون‌های چرخهٔ قاعدگی واکنش نشان می‌دهد. نتیجه، التهاب در لگن است و به مرور ممکن است بافت زخم یا چسبندگی ایجاد شود که اندام‌ها را به هم می‌چسباند. گاهی هم کیستی پر از خون کهنه روی تخمدان شکل می‌گیرد که به آن اندومتریوما می‌گویند. وقتی بافتی مشابه در دیوارهٔ عضلانی خود رحم رشد کند، به آن آدنومیوز می‌گویند؛ این دو وضعیت گاهی با هم دیده می‌شوند.

اندومتریوز بیماری نادری نیست. برآورد سازمان جهانی بهداشت این است که حدود یک نفر از هر ده زن در سن باروری به آن مبتلاست. علت دقیق آن هنوز روشن نیست و به احتمال زیاد چند عامل ژنتیکی، هورمونی و ایمنی با هم نقش دارند. اندومتریوز سرطان نیست و نتیجهٔ کاری که شما کرده‌اید یا نکرده‌اید هم نیست.

اندومتریوز چه نشانه‌هایی دارد؟

شایع‌ترین نشانهٔ اندومتریوز دردی است که با چرخهٔ قاعدگی گره خورده است، اما الگوی آن در هر زن متفاوت است. نشانه‌هایی که راهنمای NICE برای مشکوک شدن به اندومتریوز برمی‌شمارد این‌هاست:

• درد قاعدگی که فعالیت روزانه، کار، درس یا خواب را مختل می‌کند
• درد مزمن لگن، یعنی دردی که ماه‌ها ادامه داشته است
• درد عمیق لگن هنگام رابطهٔ جنسی یا پس از آن
• درد هنگام اجابت مزاج، به‌ویژه در روز‌های قاعدگی
• درد یا سوزش ادرار، یا خون در ادرار، هم‌زمان با قاعدگی
• دشواری در باردار شدن، همراه با یکی از نشانه‌های بالا

شدت درد لزوماً با وسعت بیماری هماهنگ نیست. برخی زنان با ضایعه‌های کوچک درد زیادی دارند و برخی با بیماری گسترده‌تر نشانهٔ کمی دارند. خستگی مداوم و افت خلق هم در کنار درد طولانی‌مدت شایع است و بخشی از تجربهٔ واقعی این بیماری به شمار می‌رود.

چرا تشخیص اندومتریوز این‌قدر طول می‌کشد؟

تأخیر در تشخیص اندومتریوز بیشتر به این برمی‌گردد که درد قاعدگی سال‌ها «عادی» تلقی می‌شود؛ هم از سوی خود زنان و خانواده‌ها، هم گاهی از سوی نظام درمان. در بسیاری از کشور‌ها فاصلهٔ آغاز نشانه‌ها تا تشخیص، به‌طور میانگین چند سال است.

دلیل‌های دیگری هم در این تأخیر نقش دارند:

• نشانه‌ها به بیماری‌های دیگر شبیه‌اند، مثل سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر یا عفونت ادراری.
• معاینه و سونوگرافی ممکن است طبیعی باشد، به‌ویژه وقتی ضایعه‌ها کوچک و سطحی‌اند.
• بسیاری از زنان دربارهٔ درد هنگام رابطه یا مشکلات روده‌ای حرف نمی‌زنند، چون شرم دارند یا نمی‌دانند این نشانه‌ها به هم ربط دارند.

یک کار ساده می‌تواند این فاصله را کوتاه‌تر کند: یادداشت روزانهٔ درد. ثبت روز‌های قاعدگی، شدت درد از صفر تا ده، دارو‌هایی که مصرف کرده‌اید و اثر آن‌ها، و روز‌هایی که درد مانع کار یا درس شده است، گفت‌وگو با پزشک را دقیق‌تر و ثمربخش‌تر می‌کند.

اندومتریوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص اندومتریوز با شنیدن دقیق شرح حال آغاز می‌شود و با معاینه و تصویربرداری ادامه پیدا می‌کند. راهنمای NICE توصیه می‌کند در زنانی که به اندومتریوز مشکوک‌اند، معاینهٔ شکم و لگن و سونوگرافی واژینال در نظر گرفته شود. برای کسانی که سونوگرافی واژینال برایشان مناسب نیست، سونوگرافی از روی شکم یا روش‌های دیگر جایگزین است. گاهی MRI برای بررسی بیماری عمقی یا درگیری روده و مثانه لازم می‌شود.

نکتهٔ مهم این است که معاینه و سونوگرافی طبیعی، اندومتریوز را رد نمی‌کند. ضایعه‌های سطحی معمولاً در تصویربرداری دیده نمی‌شوند. قطعی‌ترین راه تشخیص، لاپاراسکوپی است: جراحی کم‌تهاجمی که با دوربینی کوچک از راه برش‌های ریز، داخل شکم را نگاه می‌کند و در صورت لزوم نمونه یا ضایعه‌ها را برمی‌دارد.

لازم نیست برای شروع درمان حتماً منتظر لاپاراسکوپی بمانید. راهنما‌های جدید اجازه می‌دهند درمان دارویی بر پایهٔ نشانه‌ها و ارزیابی بالینی آغاز شود و روند آن پیگیری شود.

چه درمان‌هایی برای اندومتریوز وجود دارد؟

درمان اندومتریوز بر کنترل درد، حفظ کیفیت زندگی و در صورت تمایل، حفظ باروری تمرکز دارد و برای هر زن بر اساس نشانه‌ها، سن و برنامهٔ بارداری او انتخاب می‌شود. درمانی که بیماری را برای همیشه از بین ببرد هنوز وجود ندارد، اما بسیاری از زنان با ترکیبی از روش‌ها بهبود قابل‌توجهی پیدا می‌کنند.

• مسکن‌ها: دارو‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی، مثل ایبوپروفن یا ناپروکسن، اغلب نخستین قدم‌اند، به‌شرط آنکه منعی برای مصرفشان نباشد.
• درمان هورمونی: قرص‌های ترکیبی ضدبارداری یا دارو‌های پروژستینی، خونریزی ماهانه را کم یا متوقف می‌کنند و با این کار درد را کاهش می‌دهند. اگر پاسخ کافی نباشد، دارو‌های دیگری هم هست که زیر نظر متخصص زنان تجویز می‌شوند.
• جراحی: برداشتن ضایعه‌ها و کیست‌ها با لاپاراسکوپی، برای کسانی که درمان دارویی برایشان کافی نبوده یا باروری مطرح است.
• حمایت‌های مکمل: فیزیوتراپی کف لگن، برنامهٔ مدیریت درد مزمن و حمایت روانی، به‌ویژه وقتی درد مدت‌ها ادامه داشته و بدن نسبت به آن حساس شده است.

انتخاب میان این روش‌ها گفت‌وگویی است میان شما و متخصص زنان. هیچ‌کدام برای همه مناسب نیست و گاهی لازم است چند روش آزموده شود تا ترکیب مناسب پیدا شود.

اندومتریوز روی باروری و رابطهٔ جنسی چه اثری دارد؟

بسیاری از زنان مبتلا به اندومتریوز بدون کمک خاصی باردار می‌شوند، اما این بیماری احتمال دشواری در بارداری را بالا می‌برد. اگر برای بارداری برنامه دارید، بهتر است این موضوع را زود با پزشک در میان بگذارید، چون درمان‌های هورمونی رایج جلوی بارداری را می‌گیرند و گاهی مسیر درمان باید تغییر کند.

درد عمیق هنگام رابطهٔ جنسی هم از نشانه‌های رایج است و می‌تواند به‌تدریج به اضطراب پیش از رابطه، کاهش میل و فاصله در زندگی مشترک برسد. این درد واقعی است و «در ذهن شما» نیست. در کنار درمان پزشکی، مشاورهٔ جنسی کمک می‌کند ترس از درد کمتر شود، گفت‌وگو با همسر ساده‌تر شود و راه‌هایی برای نزدیکی پیدا کنید که دردناک نباشد.

اگر نشانه‌های این نوشته برایتان آشناست، لازم نیست منتظر بمانید تا درد «به اندازهٔ کافی شدید» شود. یادداشت دردتان را بردارید و برای ارزیابی به متخصص زنان مراجعه کنید. شناختن آنچه در بدنتان می‌گذرد، ترس را کم می‌کند و راه درمان را باز می‌کند.