کیسهٔ آب چیست و از کجا بفهمیم پاره شده است؟

«کیسهٔ آب» از اصطلاح‌هایی است که در ماه‌های آخر بارداری زیاد می‌شنوید و گاهی با نگرانی همراه است: اگر پاره شود چه کنم؟ اگر متوجه نشوم چه؟ در این نوشته توضیح می‌دهیم کیسهٔ آب دقیقاً چیست، در بارداری چه کاری انجام می‌دهد، پاره شدنش چه شکلی دارد و در هر موقعیت چه کاری درست است. هدف ما این است که این لحظه را بشناسید، نه این‌که از آن بترسید.

کیسهٔ آب چیست و چه نقشی دارد؟

کیسهٔ آب یا کیسهٔ آمنیوتیک (Amniotic sac) پرده‌ای نازک و دولایه است که جنین و مایع اطراف او را درون رحم در بر می‌گیرد. این کیسه از هفته‌های نخست بارداری شکل می‌گیرد و هم‌پای جنین بزرگ می‌شود. لایهٔ درونی آن «آمنیون» و لایهٔ بیرونی‌اش «کوریون» نام دارد.

مایعی که درون کیسه است، یعنی مایع آمنیوتیک، چند کار مهم انجام می‌دهد:

• جنین را در برابر ضربه و فشار بیرونی محافظت می‌کند.
• دمای اطراف جنین را نسبتاً ثابت نگه می‌دارد.
• به جنین فضا می‌دهد تا آزادانه حرکت کند؛ این حرکت‌ها برای رشد عضلات و مفاصل لازم‌اند.
• در رشد ریه‌ها و دستگاه گوارش نقش دارد، چون جنین این مایع را می‌بلعد و با حرکت‌های تنفسی آن را جابه‌جا می‌کند.
• از فشرده شدن بند ناف جلوگیری می‌کند.
• و محیط درون کیسه را تا حد زیادی از میکروب‌های بیرون جدا نگه می‌دارد.

در نیمهٔ دوم بارداری بخش بزرگی از مایع آمنیوتیک از ادرار خود جنین ساخته می‌شود. حجم مایع به‌تدریج زیاد می‌شود و در هفته‌های پایانی بارداری کمی کاهش پیدا می‌کند.

مقدار مایع آمنیوتیک چگونه بررسی می‌شود؟

مقدار مایع آمنیوتیک با سونوگرافی سنجیده می‌شود و اگر کمتر یا بیشتر از حد معمول باشد، پزشک یا ماما پیگیری بیشتری پیشنهاد می‌کند. کم بودن مایع (Oligohydramnios) و زیاد بودن آن (Polyhydramnios) هر دو ممکن است علت‌های گوناگونی داشته باشند؛ از نشت آرام کیسهٔ آب گرفته تا دیابت بارداری یا شرایطی در خود جنین. بسیاری از موارد خفیف‌اند و فقط به پایش منظم نیاز دارند.

اندازهٔ شکم به‌تنهایی نشان نمی‌دهد مایع زیاد است یا کم. اگر در معاینه یا سونوگرافی به چنین موضوعی اشاره شد، از تیم مراقبت خود بپرسید علت احتمالی چیست و برنامهٔ پیگیری چه خواهد بود.

پاره شدن کیسهٔ آب چه نشانه‌ای دارد؟

اصلی‌ترین نشانهٔ پاره شدن کیسهٔ آب، خروج مایعی آبکی از واژن است که نمی‌توانید جلوی آن را بگیرید. این خروج معمولاً به یکی از این دو شکل است:

• ریزش ناگهانی: مقدار زیادی مایع یکباره بیرون می‌آید و لباس یا ملحفه خیس می‌شود.
• نشت مداوم: مقدار کمی مایع، پیوسته یا با تغییر وضعیت بدن، مثلاً هنگام برخاستن، بیرون می‌آید.

مایع آمنیوتیک معمولاً شفاف یا کمی صورتی است و بوی تندی ندارد. گاهی رگه‌های سفید یا کمی خون همراه آن دیده می‌شود.

در اواخر بارداری، جدا کردن این مایع از ادرار یا ترشحات طبیعی واژن همیشه آسان نیست. چند نکته کمک می‌کند:

• ادرار معمولاً زرد است، بوی ادرار دارد و اغلب با منقبض کردن عضلات کف لگن می‌توانید جلوی آن را بگیرید. مایع آمنیوتیک با این کار متوقف نمی‌شود.
• ترشحات واژن در بارداری بیشتر می‌شوند، اما معمولاً غلیظ‌تر، شیری یا کشدارند و لباس زیر را خیس نمی‌کنند.
• اگر نوار بهداشتی بگذارید و پس از حدود یک ساعت آن را خیس از مایعی آبکی ببینید، احتمال نشت کیسهٔ آب بیشتر است.

این نکته‌ها فقط برای آشنایی‌اند و جای معاینه را نمی‌گیرند. اگر شک دارید، همین شک برای تماس گرفتن کافی است.

پس از پاره شدن کیسهٔ آب چه باید کرد؟

اگر گمان می‌کنید کیسهٔ آب پاره شده، با زایشگاه یا مامای خود تماس بگیرید تا بگویند کی و کجا ارزیابی شوید. اگر یکی از نشانه‌های هشدار را دارید، منتظر نمانید و مستقیم به بیمارستان بروید.

تا زمان ارزیابی:

• ساعت پاره شدن کیسه را یادداشت کنید.
• نوار بهداشتی بگذارید، نه تامپون، تا رنگ و مقدار مایع را ببینید.
• رنگ و بوی مایع را به خاطر بسپارید: شفاف، سبز، قهوه‌ای، خونی یا بدبو.
• به حرکات جنین توجه کنید.
• از رابطهٔ جنسی و گذاشتن هر چیزی در واژن خودداری کنید، چون پس از پاره شدن کیسه راه ورود میکروب‌ها به رحم بازتر است.

در بیمارستان، ماما یا پزشک معمولاً با معاینه با اسپکولوم، یعنی ابزاری که دیوارهٔ واژن را به‌آرامی باز نگه می‌دارد، مایع را مستقیم بررسی می‌کند. گاهی آزمایش ساده‌ای هم روی مایع انجام می‌شود. ضربان قلب جنین، دمای بدن شما و وضعیت انقباض‌ها هم سنجیده می‌شود. اگر انقباض ندارید، معمولاً معاینهٔ انگشتی واژن انجام نمی‌شود، چون می‌تواند خطر عفونت را بالا ببرد.

اگر کیسهٔ آب در پایان بارداری پاره شود و درد نداشته باشم، چه می‌شود؟

در بیشتر زنانی که پس از هفتهٔ ۳۷ کیسهٔ آبشان پاره می‌شود، انقباض‌ها در ساعت‌های بعد خودبه‌خود شروع می‌شوند. به پاره شدن کیسه پیش از آغاز درد‌های زایمان، پارگی پیش از زایمان پرده‌ها (PROM) می‌گویند.

اگر بررسی‌ها نشان دهد شما و جنین در وضعیت خوبی هستید، معمولاً دو راه با شما در میان گذاشته می‌شود: صبر کردن برای شروع خودبه‌خود زایمان برای مدتی محدود، معمولاً تا حدود ۲۴ ساعت، یا القای زایمان. هر دو راه پذیرفته‌شده‌اند و تصمیم با گفت‌وگو میان شما و تیم مراقبت گرفته می‌شود. اگر صبر را انتخاب کنید، به شما گفته می‌شود دمای بدن، رنگ مایع و حرکات جنین را چطور زیر نظر بگیرید و در چه شرایطی زودتر برگردید.

اگر ناقل استرپتوکوک گروه B هستید، مایع رنگی است یا تب دارید، برنامه فرق می‌کند و تصمیم‌ها معمولاً سریع‌تر گرفته می‌شوند.

اگر کیسهٔ آب پیش از هفتهٔ ۳۷ پاره شود، چه اتفاقی می‌افتد؟

پاره شدن کیسهٔ آب پیش از هفتهٔ ۳۷ همیشه نیاز به ارزیابی فوری در بیمارستان دارد. به این وضعیت پارگی زودرس پرده‌ها پیش از موعد (PPROM) می‌گویند و می‌تواند خطر عفونت و زایمان زودرس را بالا ببرد.

مراقبت در این شرایط به سن بارداری و وضعیت شما و جنین بستگی دارد. ممکن است شامل بستری، آنتی‌بیوتیک برای کاهش خطر عفونت، داروی کورتیکواستروئید برای کمک به رشد ریه‌های جنین و پایش دقیق باشد. گاهی بهتر است بارداری با مراقبت نزدیک ادامه پیدا کند و گاهی زایمان زودتر انجام شود. تیم مراقبت این تصمیم‌ها را با توجه به جزئیات وضعیت شما توضیح می‌دهد و شما حق دارید هر پرسشی را مطرح کنید.

پاره کردن کیسهٔ آب در زایمان یعنی چه؟

گاهی ماما یا پزشک در جریان زایمان کیسهٔ آب را با ابزاری کوچک پاره می‌کند؛ به این کار آمنیوتومی می‌گویند. خود این کار دردی ندارد، چون کیسه عصب ندارد، هرچند معاینهٔ همراه آن ممکن است ناخوشایند باشد. آمنیوتومی گاهی برای کمک به پیشرفت زایمان یا دیدن رنگ مایع انجام می‌شود. در زایمانی که به‌خوبی پیش می‌رود، انجام روتین آن توصیه نمی‌شود و شما حق دارید دلیلش را بپرسید.

پاره شدن کیسهٔ آب بخشی طبیعی از مسیر تولد است و در بیشتر موارد بی‌دردسر می‌گذرد. اگر بدانید چه چیزی طبیعی است، چه چیزی هشدار است و با چه کسی تماس بگیرید، می‌توانید این لحظه را با آرامش بیشتری پشت سر بگذارید. اگر پرسشی دربارهٔ بارداری خود دارید، ما در کنار شما هستیم تا با هم آن را مرور کنیم.