واژینیسموس چیست و چگونه درمان می‌شود؟

اگر هر تلاش برای رابطه با گرفتگی، درد یا ترس همراه است، یا اگر پس از مدت‌ها هنوز دخول ممکن نشده، شما تنها نیستید. این تجربه در میان زنان کم نیست، اما اغلب پنهان می‌ماند و بسیاری از زنان سال‌ها پیش از آن‌که دربارهٔ آن حرف بزنند، خود را مقصر می‌دانند. واژینیسموس قابل شناخت و قابل درمان است و نخستین گام درمان، فهم دقیق اتفاقی است که در بدن می‌افتد.

واژینیسموس دقیقاً چیست؟

واژینیسموس وضعیتی است که در آن عضلات کف لگن، به‌ویژه عضلات اطراف ورودی واژن، هنگام انتظار یا تلاش برای دخول بی‌اختیار منقبض می‌شوند. این انقباض در کنترل آگاهانهٔ شما نیست؛ چیزی شبیه بسته شدن بی‌اختیار پلک وقتی چیزی به چشم نزدیک می‌شود. نتیجه می‌تواند دخول دشوار، دردناک یا ناممکن باشد.

در ویراست پنجم راهنمای تشخیصی انجمن روان‌پزشکی آمریکا، واژینیسموس و درد هنگام رابطه زیر یک عنوان مشترک قرار گرفته‌اند: اختلال درد تناسلی‌لگنی و دخول (Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder). دلیل این ادغام آن است که در عمل، درد، ترس از درد و گرفتگی عضلات معمولاً با هم دیده می‌شوند و جدا کردن آن‌ها از یکدیگر همیشه ممکن نیست.

برخی زنان از نخستین تلاش با این مشکل روبه‌رو می‌شوند. برخی دیگر پس از دوره‌ای که رابطه بدون درد بوده، مثلاً پس از زایمان، یک عفونت یا تغییرات یائسگی، آن را تجربه می‌کنند. هر دو حالت درمان‌پذیرند.

چه نشانه‌هایی ممکن است به واژینیسموس اشاره کند؟

مهم‌ترین نشانه، دشواری یا ناتوانی در دخول با وجود تمایل به رابطه است. نشانه‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت‌اند و ممکن است شامل این موارد باشند:

• احساس بسته بودن یا «سد» در ورودی واژن هنگام تلاش برای دخول
• سوزش یا درد در لحظهٔ تلاش برای دخول
• ترس یا اضطراب پیش از رابطه و دوری کردن از آن
• دشواری در معاینهٔ زنان یا استفاده از تامپون
• سفت شدن ناخواستهٔ ران‌ها، لگن یا حبس شدن نفس

بسیاری از زنانی که واژینیسموس دارند میل جنسی، برانگیختگی و لذت از نزدیکی بدون دخول را تجربه می‌کنند. این نکته نشان می‌دهد که مشکل در علاقه یا رابطه نیست، بلکه در واکنش محافظتی بدن است.

چرا بدن این‌طور واکنش نشان می‌دهد؟

بدن وقتی انتظار درد دارد، برای محافظت از خود منقبض می‌شود. در واژینیسموس این واکنش محافظتی به دخول گره خورده است. معمولاً یک علت واحد وجود ندارد و چند عامل با هم نقش دارند:

• ترس از درد، که اغلب از شنیده‌ها و باور‌های نادرست دربارهٔ نخستین رابطه و پردهٔ بکارت می‌آید
• اضطراب کلی یا اضطراب دربارهٔ رابطهٔ جنسی
• پیام‌های منفی یا شرم‌آور دربارهٔ بدن و رابطه در دوران رشد
• تجربهٔ دردناک پیشین، از جمله معاینه یا رابطه‌ای که با درد همراه بوده
• تجربه‌های آسیب‌زا یا ناخواسته در گذشته
• علت‌های جسمی که درد را آغاز می‌کنند، مانند عفونت، خشکی، مشکلات پوستی ناحیهٔ تناسلی یا ولوودینی

این عوامل اغلب یک چرخه می‌سازند: ترس، گرفتگی می‌آورد؛ گرفتگی، درد می‌آورد؛ و درد، ترس را بیشتر می‌کند. هدف درمان شکستن همین چرخه است.

واژینیسموس چگونه ارزیابی می‌شود؟

ارزیابی با گفت‌وگو شروع می‌شود، نه با معاینه. ما دربارهٔ تجربهٔ شما، زمان شروع مشکل، باور‌ها و نگرانی‌ها، سابقهٔ پزشکی و چگونگی رابطه می‌پرسیم. همین گفت‌وگو برای بسیاری از زنان نخستین فرصت برای گفتن چیزی است که سال‌ها پنهان مانده است.

اگر معاینه لازم باشد، با رضایت آگاهانهٔ شما، با توضیح هر مرحله پیش از انجام آن و با این توافق انجام می‌شود که هر لحظه بتوانید آن را متوقف کنید. گاهی بهتر است معاینه به جلسه‌های بعدی موکول شود. هدف معاینه، بررسی علت‌های جسمی مانند عفونت، مشکلات پوستی یا ناهنجاری‌های نادر ساختاری است که به درمان جداگانه نیاز دارند.

درمان واژینیسموس شامل چه مراحلی است؟

درمان واژینیسموس ترکیبی از آموزش، مشاورهٔ جنسی و تمرین تدریجی است و با سرعتی پیش می‌رود که برای شما قابل تحمل باشد. بیشتر برنامه‌های درمانی این بخش‌ها را دربر می‌گیرند:

• آموزش و شناخت بدن. آشنایی با کالبدشناسی ناحیهٔ تناسلی، عملکرد عضلات کف لگن و نادرستی باور‌های رایج، بخش زیادی از ترس را کم می‌کند.
• مشاورهٔ جنسی و درمان شناختی‌رفتاری. در این جلسه‌ها با افکار و ترس‌هایی که گرفتگی را تقویت می‌کنند کار می‌کنیم و مهارت‌هایی مانند تنفس آرام و شل کردن آگاهانهٔ عضلات را تمرین می‌کنیم.
• مواجههٔ تدریجی با دیلاتور. دیلاتور‌ها استوانه‌های صاف و پزشکی در اندازه‌های کوچک تا بزرگ‌اند. استفاده از آن‌ها از کوچک‌ترین اندازه آغاز می‌شود، کاملاً در کنترل خود شماست و فقط وقتی به مرحلهٔ بعد می‌روید که مرحلهٔ قبل راحت شده باشد.
• فیزیوتراپی کف لگن. فیزیوتراپ متخصص کف لگن به شما کمک می‌کند این عضلات را بشناسید و شل کردن آن‌ها را یاد بگیرید.
• همراهی همسر. در مراحل پایانی، تمرین‌ها به‌تدریج به رابطهٔ زوجی منتقل می‌شوند.

در موارد معدودی که این روش‌ها کافی نبوده‌اند، درمان‌های دیگری مانند تزریق موضعی برای شل کردن عضلات بررسی شده‌اند. تصمیم دربارهٔ آن‌ها فقط پس از ارزیابی تخصصی گرفته می‌شود.

شواهد پژوهشی برای مقایسهٔ دقیق روش‌ها هنوز محدود است، اما تجربهٔ بالینی و راهنما‌های معتبر نشان می‌دهند که با درمان ترکیبی و پیوسته، چشم‌انداز بهبود واژینیسموس خوب است. طول درمان برای هر فرد متفاوت است و مقایسهٔ پیشرفت خود با دیگران کمکی نمی‌کند.

همسر چگونه می‌تواند کمک کند؟

همسر با شناخت این وضعیت، پرهیز از فشار و صبر در طول درمان، بیشترین کمک را می‌کند. واژینیسموس مشکل یک نفر نیست؛ بر هر دو نفر اثر می‌گذارد و هر دو در بهبود آن نقش دارند.

در بسیاری از برنامه‌های درمانی پیشنهاد می‌شود زوج برای مدتی هدف دخول را کنار بگذارند. این کار فشار را برمی‌دارد و فضایی امن برای نزدیکی و لمس بدون انتظار فراهم می‌کند. تمرین‌هایی مانند تمرکز حسی که در جلسه‌های مشاوره آموزش داده می‌شوند، به زوج کمک می‌کنند دوباره احساس آرامش و اعتماد را تجربه کنند. گاهی همسر هم نگرانی‌ها یا دشواری‌هایی دارد که بهتر است در جلسهٔ مشترک مطرح شود.

چه زمانی بهتر است برای ارزیابی مراجعه کنید؟

اگر دخول برای شما دشوار، دردناک یا ناممکن است و این وضعیت شما یا رابطه‌تان را آزار می‌دهد، زمان مناسبی برای مراجعه است. لازم نیست سال‌ها صبر کنید یا مطمئن باشید که «حتماً» واژینیسموس است. این موارد دلیل خوبی برای مراجعهٔ زودتر هستند:

• مشکل پس از دوره‌ای بدون درد شروع شده است
• درد با خون‌ریزی، ترشح غیرعادی، خارش یا زخم همراه است
• برنامهٔ بارداری دارید
• رابطه زیر فشار یا اجبار انجام می‌شود

واژینیسموس نشانهٔ ایراد در شما یا در رابطهٔ شما نیست. بدن شما یاد گرفته از خود محافظت کند و می‌تواند با آرامش، زمان و همراهی درست، احساس امنیت را هم دوباره یاد بگیرد. ما در این مسیر کنار شما هستیم و هر گام را با رضایت و سرعت خود شما برمی‌داریم.